Ég var mættur á úrslitaleik á Rey-Cup, alþjóðlegu móti sem Þróttarar halda í Laugardal á hverju sumri. Ég hafði óvenju hægt um mig, þó að ég væri hálfstressaður fyrir hönd minna manna enda mótherjarnir flestir árinu eldri og talsvert hærri. Fyrir framan mig stóð faðir sem fylgdi hinu liðinu og hafði sig þó nokkuð í frammi. Um miðjan fyrri hálfleikinn, þegar allt er í járnum, heyri ég hann kalla villimannslega: Já, étt’ann! Drengurinn sem maðurinn vildi láta éta var sonur minn 13 ára og sá sem átti að éta hann var næstum höfðinu hærri.
Mér var nóg boðið og vatt mér að manninum, hvern djöfulinn hann ætti við með þessu tali.
Hann sagðist vera í fullum rétti að kalla það sem honum sýndist inn á völlinn.
Ég sagðist ekki kunna að meta svona orðalag, allra síst þegar það beindist að syni mínum. Þetta væru nú einu sinni bara börn.
Hann sagði mér að hætta þessu væli. Ef ég þyldi ekki svona tal ætti ég að halda mig heima og hlusta á sálma.
Ég spurði hvort hann vildi kannski að sonur minn legði sér son hans til munns.
Verði honum að góðu, sagði hann og glotti við tönn.
Hvers konar faðir ert þú eiginlega? spurði ég.
Hei, hvernig væri að leyfa manni að horfa á leikinn í friði, sagði hann þá.
Ég mundi gjarnan vilja horfa á leikinn án þess að hlusta á fæðingarhálfvita eins og þig segja þessum golíötum að éta yngri strákana.
Farðu þá með þá í sunnudagaskólann, sagði hann.
Blessaður steinhaltu kjafti og komdu þér aftur í frumskóginn, hvæsti ég og strunsaði burt . . .
Nei, ég gaf mig reyndar ekki á tal við manninn, en hver veit nema lesandi hafi trúað mér til þess. Ég hélt aftur af mér, sagði ekki stakt orð, en ég skal játa að mig langaði mikið til þess að lesa yfir kauða og helst hefði ég viljað taka í lurginn á honum. Það gerði ég sem betur fer ekki, en þó tel ég ekki alltaf eftir mér að lesa yfir áhorfendum sem mér finnst fara yfir strikið og þeir eru margir þó að meirihlutinn sé prúðmannlegur. Oft les ég líka yfir sjálfum mér.
Samtalið hér að ofan, sem er í rauninni summan af nokkrum samtölum sem ég hef átt á hliðarlínunni í gegnum tíðina, er að mörgu leyti lýsandi fyrir andrúmsloftið í kringum keppnisíþróttir. Þar streymir adrenalínið óspart, jafnt innan vallar sem utan, og tilfinningarnar sem bærast í brjósti leikmanna og áhorfenda eiga stundum ekkert skylt við það sem á rólegri stundum kallast sannur íþróttaandi eða íþróttamannsleg framkoma. Þar breytast siðprúðustu menn í hreina villimenn enda segir spakmælið að enginn sé annars bróðir í leik. Ýmis dæmi má finna um það, allt frá Egilssögu til dagsins í dag. Íþróttir urðu stundum upphafið að miklum voðaverkum í fornritunum og svo er enn víða um heim. Fleyg eru orð Orwells um að í fótbolta sé ekki rétt við haft, þar séu hatur, öfund, sjálfhælni og lítilsvirðing fyrir reglum með í för.
Á þeim tíu árum sem ég hef fylgt sonum mínum eftir í ýmsum íþróttum, en einkum þó boltaíþróttum, hef ég séð mörg dæmi um óíþróttamannslega framkomu á vellinum og allt í kringum hann. Ég hef heyrt foreldra kalla svæsnustu svívirðingar á dómara í leik með 10 ára strákum, heyrt þá hlæja að óförum hins liðsins og fagna hverju marki ákaft þótt staðan hafi verið orðin 10-0 og leikmenn hins liðsins heldur framlágir orðnir, biðja jafnvel um meira: Halda svo áfram strákar, rústa þeim! Ég hef nokkrum sinnum reynt að ræða þetta við feðurna á línunni og þeir sjóuðustu hafa þá gjarnan sagt sisona: Þeir hafa gott af því að tapa. En vilja samt að sínir menn vinni – og það vil ég auðvitað líka. Ég hef séð þjálfara hella sér yfir unga og viðkvæma leikmenn, beita þá jafnvel andlegu ofbeldi, séð þá óskapast út í eitt í dómurunum, beita klækjabrögðum til þess að koma liði á pall, einblína á stóra og sterka leikmenn og sýna hinum fyrirlitningu svo þeir hröktust að lokum burt. Ég hef séð þá sýna foreldrum hins liðsins hreinan dónaskap, og jafnvel foreldrum síns eigin liðs. Ég hef séð dómara taka vafasamar ákvarðanir, sleppa kannski þeim sem sparkar í hausinn á leikmanni en reka þann sem mótmælir ofbeldisverkinu út af og mjög algengt er að þeir dæmi ekki þegar pasturslitlum leikmönnum er rutt úr vegi af líkamlega sterkari piltum svo þeim hefur verið bráð hætta búin. Ég hef séð leikmenn fella, lemja, hrinda og svívirða og heyrt af þjálfurum sem hafa beinlínis hvatt til slíkrar hegðunar. Leikmenn í sigurvímu eru þó stundum óíþróttamannslegastir af öllum. Eitt sinn hafði Morgunblaðið eftir einum leikmanni meistarflokks í körfubolta: „Við vildum slátra þeim strax í fyrri hálfleik“.
Sjálfur hef ég ekki alltaf verið til fyrirmyndar. Ég lifi mig inn í leikinn og ekki alls fyrir löngu lenti ég í orðahnippingum við mann sem kallaði inn á völlinn að sínir menn ættu að gera árás. Hann brást hinn versti við, og þá ekki síður konan hans, þegar ég gerði athugasemd við orðalagið, sennilega ekki í mildum tón, enda hef ég litla þolinmæði fyrir rugl í öðrum og reyndar ekki í sjálfum mér heldur. Var ég kannski að gera árás á hann? Hvað um það, ég get verið lengi að jafna mig eftir íþróttakappleik ef eitthvað hefur komið upp á, enda þekki ég ekki nógu vel þann mann sem þar birtist og vil helst ekki vera hann þegar leik er lokið – og reyndar ekki heldur meðan á honum stendur. Það er engu líkara en flokkaíþróttir virkji í mann ævafornar heilastöðvar hvort sem manni líkar betur eða verr.
Áðurnefnd dæmi hljóma kannski ekki eins og verið sé að lýsa kjöraðstæðum fyrir uppeldi barna og unglinga. Harðjaxlarnir mundu segja: Það sem ekki drepur mann herðir mann. Eða: Svona er boltinn.
Sú tvískipting sem verður til í kringum íþróttir, og endurspeglast m.a. í hatri Unitedmannsins Waynes Rooney á Liverpool, sem olli nokkru uppnámi nýverið, er sambærileg við það sem gerist á vígvelli eins og heyra má á orðavali íþróttafréttamanna. Það verður til andstæðingur og ekki endilega víst að borin sé virðing fyrir honum. Íþróttir stuðla með öðrum orðum að því að heift losnar úr læðingi og mörg dæmi eru um blóðug átök í kringum íþróttir. Þetta er sumpart sambærilegt við heita þjóðernisstefnu þar sem menn eru tilbúnir að fremja ýmis óhæfuverk í nafni ættjarðarástar. Á góðum degi má þó halda því fram að íþróttaleikvangurinn sé upplagður rammi utan um nauðsynlega útrás fyrir villimennskuna sem virðist búa í okkur, þó að sá rammi haldi ekki alltaf, en á vondum degi mætti halda því fram að íþróttir æstu upp í fólki villimennsku að óþörfu.
Það sem ég vildi benda á með þessu er að íþróttir eru aldrei saklaust fyrirbæri. Þær eru náskyldar stríðsrekstri og ég ímynda mér að þær hafi upprunalega haft þann tilgang að stæla menn fyrir stríð eða veiðar. Þegar íþróttahreyfingin heldur því fram að íþróttir séu hollar og heppilegar fyrir æsku landsins virðist hún ekki alltaf hafa allan pakkann í huga. Jú, íþróttahreyfingin hefur náð miklum árangri við þjálfun undanfarin ár, en miðað við kynni mín af henni er hún of upptekin af tæknilegum og líkamlegum atriðum og síðast en ekki síst af keppni, sem virðist hafin yfir gagnrýni þegar til kastanna kemur. Þó að ég hafi alla tíð verið mikill áhugamaður um íþróttir, og hefði alls ekki viljað missa af þeim, þá hefur mér löngum fundist sem íþróttahreyfingin sjái ekki skóginn fyrir trjánum. Hún er svo upptekin af keppni að hún gleymir stundum að spyrja grundvallarspurninga, t.d. einmitt um keppni og sigur, en einkum þó um hlutverk sitt við að móta hegðunarmynstur og vera fyrirbyggjandi afl í heilbrigðismálum.
Við vitum að öll börn kynnast íþróttum nú til dags og mörg þeirra verja miklum tíma undir handarjaðri íþróttafélaga. Íþróttahreyfingin á verulegan þátt í uppeldi barna og félagsmótun og þar með í mótun samfélags okkar. Margt er þar vel unnið og margir leggja þar gjörva hönd á plóg. En eins einkennilega og það hljómar virðist mér stundum sem hreyfingin hafi ekki gert sér grein fyrir þessari íþróttavæðingu og haldi bara áfram að láta krakkana hlaupa, stökkva og takast á, algjörlega ómeðvituð um hið víðara samhengi, nefnilega að henni er falið langtum veigameira hlutverk í nútímasamfélagi en að framleiða afreksfólk, þó að það hljóti að fljóta með.
Nú er ég ekki að biðja íþróttahreyfinguna að sjá alfarið um uppeldi barnanna okkar, ekki frekar en skólana. En hún getur ekki, ef vel á að vera, skorast undan hinni félagslegu, atferlisfræðilegu og heilsfarslegu ábyrgð sem fylgir umfangsmikilli starfsemi hennar. Til að vera verð þess mikla trausts sem þjóðin setur á hennar herðar í seinni tíð, já og þeirra miklu fjármuna sem renna til hennar í gegnum ríki og Lottó, þarf hreyfingin að móta víðtæka hugmyndafræði – og það ekki bara á pappír – hugmyndafræði sem tekur á árásargirni, sem fæst við sigur og tap, bekkjarsetu og meiðsli, jafnt sem hegðunarmynstur, uppeldi leiðtoga, samvinnu, frumkvæði, öfund, einelti, já og síðast en ekki síst skort á hreyfigetu. Síðan þarf að miðla þessari hugmyndafræði með markvissum hætti til þjóðarinnar. Íþróttahreyfingin þarf að gera sér grein fyrir því hvernig starfsemi hennar speglast úti í samfélaginu, hvaða áhrif hún hefur á samfélagsgerðina, spyrja sig t.d. hvort hún hafi átt einhvern þátt í bankahruninu með áherslum sínum. Hún þarf að skoða fyrirbærið keppni og spyrja sig hvort hún sé alltaf betri en samvinna og hugsa ég þar sérstaklega til yngri flokkanna. Hún þarf að skoða ofuráhersluna á sigur og spyrja sig hvort hún sé rétt og hvaðan sú áhersla er sprottin. Getur hugsast að sigurvegarar forheimskist eins og þýski Nóbelsverðlaunahafinn Günter Grass sagði einu sinni? Hvernig ber annars að skilja öll þau heimskulegu svör sem sigurvegarar gefa iðulega í viðtölum, full af sjálfbirgingshætti og yfirlæti? Ekki eru þau alltaf góð auglýsing fyrir íþróttahreyfinguna eða hugarástand þeirra sjálfra. „Við vildum slátra þeim í fyrrri hálfleik“! Er einhver alvöru heilastarfsemi þarna eða er þetta bara talandi skepna? Nú veit ég að menn tala ekki í eiginlegri merkingu en það þarf ekki að þýða að eiginlega merkingin skíni ekki í gegn. Sigur er nefnilega alltaf á kostnað einhvers annars og sú átakanlega staðreynd blasir við að annað liðið tapar oftast. Að mínu mati gengur of margt í umgjörð íþrótta, einkum flokkaíþrótta, út á að gera lítið úr andstæðingnum, eins og markmiðið sé að niðurlægja hann. Það er púað á leikmenn, fagnað þegar þeir brenna af, og svo er það sigurhringurinn sem ungir leikmenn neyðast stundum til að horfa upp á daprir í bragði og er í senn til að fagna góðum árangri og úa á liðið sem tapaði. Samt er enginn sigur án mótherja. Margt í umgjörðinni er semsé ógeðfellt, mannfjandsamlegt og skrýtið. Af hverju hrósum við yfirleitt bara öðru liðinu fyrir lagleg tilþrif?
Þetta gerist að því er virðist án þess að farið sé í heimspekilegar pælingar um skepnuna í okkur, án þess að spurt sé hvað það þýði að sigra og tapa. Hvers vegna vilja flestir sigra? Er maður verri manneskja þótt maður tapi? Hvað er að því að vera númer tvö eða þrjú, já eða í neðsta sæti? Af hverju er efnt til hugrænna námskeiða um árangur afreksmanna? Af hverju er árangur skilgreindur svona þröngt? Er það ekki jafn mikill árangur eða jafnvel meiri að of þungur einstaklingur drífi sig frá sjónvarpinu og hlaupi þrjá kílómetra þótt það taki hann klukkutíma? Það gæti komið í veg fyrir tapaðar vinnustundir og háan sjúkrakostnað, og aukið lífsgæði almennt.
Það er auðvitað margt gott við íþróttir, og án þeirra vildum við alls ekki vera, þær eru t.d. eins konar esperanto, tungumál sem hægt er að nota hvar sem er í heiminum. Þær geta sameinað fólk, þær veita ómetanlega útrás, stæla líkama og sál og svo eru þær gott umræðuefni, einkum þó meðal karlmanna. En er ekki viss tvískinnungur í gangi líka? Það er látið sem íþróttir séu fyrir alla en þegar til kastanna kemur er sú ekki alltaf raunin. Það er látið sem íþróttir og vímuefni eigi ekki samleið, en samt er boðið upp á áfengi í heiðursstúkum og á ýmsum skemmtunum á vegum hreyfingarinnar auk þess sem strákar í íþróttum hafa iðulega annarlegan munnsvip vegna þess að þeir eru með lummu í vörinni þó að svo eigi að heita að það sé ekki liðið. Það er látið eins og allir séu jafnir en fyrr en varir er farið í hrikalegt manngreinarálit. Það er látið eins og þetta sé ein göfugasta starfsemin í landinu en reyndin er oft sú að hún kallar fram górilluna í okkur.
Yfir allt þetta þarf íþróttahreyfingin að geta hafið sig. Hún getur ekki eftirlátið sigursjúkum þjálfurum og gömlum kempum með „Svona er boltinn“ á vörunum að stjórna orðræðunni. Foreldrar gera kröfu um þroskaða sýn á starfsemi sem börnin þeirra verja svo mörgum stundum í, þótt þeir missi stöku sinnum taumhald á skepnunni í sjálfum sér þegar að kappleikjum kemur. En þeir vilja ekki að mottóið sé „Enginn er annars bróðir í leik“ og að útkoman verði árásargjarnir einstaklingar sem sjá heiminn í svarthvítu. Það krefst í rauninni mikils andlegs og félagslegs þroska að höndla þær stríðu hvatir sem koma upp í keppnisíþróttum og íþróttahreyfingin þarf að hafa þann þroska, ekki síst ef hún ætlar að höfða til beggja kynja, því íþróttir smita út frá sér í samfélagið og skilja eftir sig ákveðinn þankagang hjá einstaklingi löngu eftir að hann er hættur keppni. Einstakir menn geta kannski ekki haft þennan þroska að öllu leyti en maður þarf að hafa á tilfinningunni að íþróttahreyfingin sem heild hafi hann, enda endurspeglar íþróttastarf mannlífið. Þetta er spurning um miklu stærri markmið en að búa til afreksmenn, þetta er spurning um hreyfigetu ofalinnar þjóðar, þetta er spurning um sykursýki, kransæðastíflu og skattbyrði framtíðarinnar. Langstærsta verkefni íþróttahreyfingarinnar er sennilega að koma í veg fyrir að Íslendingar verði upp til hópa sykursjúkir vegna offitu á komandi árum og þess vegna er meginhlutverk hennar nú um stundir að kynna fólk fyrir íþróttum og heilbrigðum lifnaðarháttum, fá það til að hreyfa sig alla ævi, ekki bara til tvítugs eða þrítugs, og ekki bara til þess að keppa. Það gæti krafist meiri sköpunar við þjálfunina og jafnvel listrænnar nálgunar, enda eru margar íþróttagreinar náskyldar listum og þeir íþróttamenn sem mestum árangri ná eru gjarnan listrænir í hugsun.
Mig langar til að ljúka þessari stuttu ádrepu á því að vitna í fermingarkort sem sonur minn fótboltamaðurinn fékk frá ágætri fjölskyldu í Vesturbænum. Þar kemur fram listræn og heimspekileg sýn á íþróttir, í rauninni hugleiðing um íþróttir sem myndhverfingu fyrir lífið. Í kortinu stendur:
„Við óskum þér gæfu í fótboltaleikjum lífsins, í vörn jafnt sem sókn; að þú lærir að taka bæði sigrum og ósigrum en sættir þig við að lífið er oftast bara jafntefli og að bestu stundirnar eru í leikhléinu.“
Birt í Tímariti Máls og menningar, 3 2010. |
